1

Cum tot sustineas et tanta negotia solus,

res Italas armis tuteris, moribus ornes,

legibus emendes, in publica commoda peccem,

si longo sermone morer tua tempora, Caesar.

Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux,

post ingentia facta deorum in templa recepti,

dum terras hominumque colunt genus, aspera bella

componunt, agros assignant, oppida condunt,

plorauere suis non respondere fauorem

speratum meritis. diram qui contudit hydram

notaque fatali portenta labore subegit,

comperit inuidiam supremo fine domari.

urit enim fulgore suo qui praegrauat artis

infra se positas: exstinctus amabitur idem.

praesenti tibi maturos largimur honores,

iurandasque tuum per numen ponimus aras,

nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes.

sed tuus hic populus sapiens et iustus in uno

te nostris ducibus, te Grais anteferendo,

cetera nequaquam simili ratione modoque

aestimat et, nisi quae terris semota suisque

temporibus defuncta uidet, fastidit et odit;

sic fautor ueterum, ut tabulas peccare uetantis

quas bis quinque uiri sanxerunt, foedera regum

uel Gabiis uel cum rigidis aequata Sabinis,

pontificum libros, annosa uolumina uatum

dictitet Albano Musas in monte locutas.

si, quia Graiorum sunt antiquissima quaeque

scripta uel optima, Romani pensantur eadem

scriptores trutina, non est quod multa loquamur:

nil intra est oleam, nil extra est in nuce duri;

uenimus ad summum fortunae; pingimus atque

psallimus et luctamur Achiuis doctius unctis.

si meliora dies ut uina poëmata reddit,

scire uelim, chartis pretium quotus arroget annus.

scriptor abhinc annos centum qui decidit, inter

perfectos ueteresque referri debet, an inter

uilis atque nouos? excludat iurgia finis.

"est uetus atque probus centum qui perficit annos."

quid, qui deperiit minor uno mense uel anno,

inter quos referendus erit? ueteresne poëtas,

an quos et praesens et postera respuat aetas?

"iste quidem ueteres inter ponetur honeste,

qui uel mense breui uel toto est iunior anno."

utor permisso caudaeque pilos ut equinae

paulatim uello et demo unum, demo etiam unum,

dum cadat elusus ratione ruentis acerui

qui redit in fastos et uirtutem aestimat annis,

miraturque nihil nisi quod Libitina sacrauit.

Ennius et sapiens et fortis et alter Homerus,

ut critici dicunt, leuiter curare uidetur

quo promissa cadant et somnia Pythagorea.

Naeuius in manibus non est et mentibus haeret

paene recens? adeo sanctum est uetus omne poëma.

ambigitur quotiens, uter utro sit prior, aufert

Pacuuius docti famam senis, Accius alti,

dicitur Afrani toga conuenisse Menandro,

Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi,

uincere Caecilius grauitate, Terentius arte.

hos ediscit et hos arto stipata theatro

spectat Roma potens; habet hos numeratque poëtas

ad nostrum tempus Liui scriptoris ab aeuo.

interdum uulgus rectum uidet, est ubi peccat.

si ueteres ita miratur laudatque poëtas

ut nihil anteferat, nihil illis comparet, errat:

si quaedam nimis antique, si pleraque dure

dicere credit eos, ignaue multa fatetur,

et sapit et mecum facit et Ioue iudicat aequo.

non equidem insector delendaue carmina Liui

esse reor, memini quae plagosum mihi paruo

Orbilium dictare; sed emendata uideri

pulchraque et exactis minimum distantia miror;

inter quae uerbum emicuit si forte decorum, et

si uersus paulo concinnior unus et alter,

iniuste totum ducit uenditque poëma.

indignor quicquam reprehendi, non quia crasse

compositum illepideue putetur, sed quia nuper;

nec ueniam antiquis, sed honorem et praemia posci.

Recte necne crocum floresque perambulet Attae

fabula si dubitem, clament periisse pudorem

cuncti paene patres, ea cum reprehendere coner

quae grauis Aesopus, quae doctus Roscius egit.

uel quia nil rectum nisi quod placuit sibi ducunt,

uel quia turpe putant parere minoribus, et quae

imberbes didicere, senes perdenda fateri.

iam Saliare Numae carmen qui laudat et illud,

quod mecum ignorat, solus uult scire uideri,

ingeniis non ille fauet plauditque sepultis,

nostra sed impugnat, nos nostraque liuidus odit.

quod si tam Graecis nouitas inuisa fuisset

quam nobis, quid nunc esset uetus? aut quid haberet

quod legeret tereretque uiritim publicus usus?

ut primum positis nugari Graecia bellis

coepit et in uitium fortuna labier aequa,

nunc athletarum studiis, nunc arsit equorum,

marmoris aut eboris fabros aut aeris amauit,

suspendit picta uultum mentemque tabella,

nunc tibicinibus, nunc est gauisa tragoedis;

sub nutrice puella uelut si luderet infans,

quod cupide petiit mature plena reliquit.

quid placet aut odio est quod non mutabile credas?

hoc paces habuere bonae uentique secundi.

Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa

mane domo uigilare, clienti promere iura,

cautos nominibus rectis expendere nummos,

maiores audire, minori dicere per quae

crescere res posset, minui damnosa libido.

mutauit mentem populus leuis et calet uno

scribendi studio; pueri patresque seueri

fronde comas uincti cenant et carmina dictant.

ipse ego, qui nullos me affirmo scribere uersus

inuenior Parthis mendacior, et prius orto

sole uigil calamum et chartas et scrinia posco.

nauem agere ignarus nauis timet; habrotonum aegro

non audet nisi qui didicit dare; quod medicorumst

promittunt medici; tractant fabrilia fabri:

scribimus indocti doctique poëmata passim.

hic error tamen et leuis haec insania quantas

uirtutes habeat sic collige; uatis auarus

non temere est animus; uersus amat, hoc studet unum;

detrimenta, fugas seruorum, incendia ridet;

non fraudem socio pueroue incogitat ullam

pupillo; uiuit siliquis et pane secundo;

militiae quamquam piger et malus, utilis urbi,

si das hoc, paruis quoque rebus magna iuuari.

os tenerum pueri balbumque poëta figurat,

torquet ab obscenis iam nunc sermonibus aurem,

mox etiam pectus praeceptis format amicis,

asperitatis et inuidiae corrector et irae;

recte facta refert, orientia tempora notis

instruit exemplis, inopem solatur et aegrum.

castis cum pueris ignara puella mariti

disceret unde preces, uatem ni Musa dedisset?

poscit opem chorus et praesentia numina sentit,

caelestis implorat aquas docta prece blandus,

auertit morbos, metuenda pericula pellit,

impetrat et pacem et locupletem frugibus annum.

carmine di superi placantur, carmine Manes.

agricolae prisci, fortes paruoque beati,

condita post frumenta leuantes tempore festo

corpus et ipsum animum spe finis dura ferentem,

cum sociis operum pueris et coniuge fida,

Tellurem porco, Siluanum lacte piabant,

floribus et uino Genium memorem breuis aeui.

Fescennina per hunc inuenta licentia morem

uersibus alternis opprobria rustica fudit.

libertasque recurrentis accepta per annos

lusit amabiliter, donec iam saeuus apertam

in rabiem coepit uerti iocus et per honestas

ire domos impune minax. doluere cruento

dente lacessiti; fuit intactis quoque cura

condicione super communi; quin etiam lex

poenaque lata, malo quae nollet carmine quemquam

describi: uertere modum formidine fustis

ad bene dicendum delectandumque redacti.

Graecia capta ferum uictorem cepit et artis

intulit agresti Latio. sic horridus ille

defluxit numerus Saturnius, et graue uirus

munditiae pepulere; sed in longum tamen aeuum

manserunt hodieque manent uestigia ruris.

serus enim Graecis admouit acumina chartis,

et post Punica bella quietus quaerere coepit,

quid Sophocles et Thespis et Aeschylus utile ferrent.

temptauit quoque rem, si digne uertere posset,

et placuit sibi, natura sublimis et acer;

nam spirat tragicum satis et feliciter audet,

sed turpem putat inscite metuitque lituram.

creditur, ex medio quia res arcessit, habere

sudoris minimum, sed habet comoedia tanto

plus oneris, quanto ueniae minus. aspice. Plautus

quo pacto partis tutetur amantis ephebi,

ut patris attenti, lenonis ut insidiosi,

quantus sit Dossennus edacibus in parasitis,

quam non astricto percurrat pulpita socco;

gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc

securus cadat an recto stet fabula talo.

quem tulit ad scaenam uentoso Gloria curru,

exanimat lentus spectator, sedulus inflat:

sic leue, sic paruum est, animum quod laudis auarum

subruit aut reficit. ualeat res ludicra si me

palma negata macrum, donata reducit opimum.

saepe etiam audacem fugat hoc terretque poëtam,

quod numero plures, uirtute et honore minores,

indocti stolidique, et depugnare parati

si discordet eques, media inter carmina poscunt

aut ursum aut pugiles; his nam plebecula gaudet.

uerum equitis quoque iam migrauit ab aure uoluptas

omnis ad incertos oculos et gaudia uana.

quattuor aut pluris aulaea premuntur in horas,

dum fugiunt equitum turmae peditumque cateruae;

mox trahitur manibus regum fortuna retortis,

esseda festinant, pilenta, petorrita, naues,

captiuum portatur ebur, captiua Corinthus.

si foret in terris, rideret Democritus, seu

diuersum confusa genus panthera camelo

siue elephas albus uulgi conuerteret ora;

spectaret populum ludis attentius ipsis,

ut sibi praebentem nimio spectacula plura;

scriptores autem narrare putaret asello

fabellam surdo. nam quae peruincere uoces

eualuere sonum referunt quem nostra theatra?

Garganum mugire putes nemus aut mare Tuscum,

tanto cum strepitu ludi spectantur et artes,

diuitiaeque peregrinae, quibus oblitus actor

cum stetit in scaena, concurrit dextera laeuae.

dixit adhuc aliquid? nil sane. quid placet ergo?

lana Tarentino uiolas imitata ueneno.

ac ne forte putes me, quae facere ipse recusem,

cum recte tractent alii, laudare maligne,

ille per extentum funem mihi posse uidetur

ire poëta, meum qui pectus inaniter angit,

irritat, mulcet, falsis terroribus implet,

ut magus, et modo me Thebis, modo ponit Athenis

uerum age et his, qui se lectori credere malunt

quam spectatoris fastidia ferre superbi,

curam redde breuem, si munus Apolline dignum

uis complere libris et uatibus addere calcar,

ut studio maiore petant Helicona uirentem.

multa quidem nobis facimus mala saepe poëtae

(ut uineta egomet caedam mea), cum tibi librum

sollicito damus aut fesso; cum laedimur, unum

si quis amicorum est ausus reprehendere uersum;

cum loca iam recitata reuoluimus irreuocati;

cum lamentamur non apparere labores

nostros et tenui deducta poëmata filo;

cum speramus eo rem uenturam ut, simul atque

carmina rescieris nos fingere, commodus ultro

arcessas et egere uetes et scribere cogas.

sed tamen est operae pretium cognoscere, qualis

aedituos habeat belli spectata domique

uirtus, indigno non committenda poëtae.

gratus Alexandro regi magno fuit ille

Choerilus, incultis qui uersibus et male natis

rettulit acceptos, regale nomisma, Philippos.

sed ueluti tractata notam labemque remittunt

atramenta, fere scriptores carmine foedo

splendida facta linunt. idem rex ille poëma

qui tam ridiculum tam care prodigus emit,

edicto uetuit ne quis se praeter Apellen

pingeret, aut alius Lysippo duceret aera

fortis Alexandri uultum simulantia. quodsi

iudicium subtile uidendis artibus illud

ad libros et ad haec Musarum dona uocares,

Boeotum in crasso iurares aëre natum.

at neque dedecorant tua de se iudicia atque

munera, quae multa dantis cum laude tulerunt,

dilecti tibi Vergilius Variusque poëtae;

nec magis expressi uultus per aenea signa,

quam per uatis opus mores animique uirorum

clarorum apparent. nec sermones ego mallem

repentis per humum quam res componere gestas,

terrarumque situs et flumina dicere, et arces

montibus impositas et barbara regna, tuisque

auspiciis totum confecta duella per orbem,

claustraque custodem pacis cohibentia Ianum,

et formidatam Parthis te principe Romam,

si quantum cuperem possem quoque; sed neque paruum

carmen maiestas recipit tua, nec meus audet

rem temptare pudor quam uires ferre recusent.

sedulitas autem stulte quem diligit urget,

praecipue cum se numeris commendat et arte:

discit enim citius meminitque libentius illud

quod quis deridet, quam quod probat et ueneratur.

nil moror officium quod me grauat, ac neque ficto

in peius uultu proponi cereus usquam,

nec praue factis decorari uersibus opto,

ne rubeam pingui donatus munere, et una

cum scriptore meo, capsa porrectus operta,

deferar in uicum uendentem tus et odores

et piper et quidquid chartis amicitur ineptis.

2

Flore, bono claroque fidelis amice Neroni,

si quis forte uelit puerum tibi uendere natum

Tibure uel Gabiis, et tecum sic agat: "hic et

candidus et talos a uertice pulcher ad imos

fiet eritque tuus nummorum milibus octo,

uerna ministeriis ad nutus aptus erilis

litterulis Graecis imbutus, idoneus arti

cuilibet; argilla quiduis imitaberis uda;

quin etiam canet indoctum sed dulce bibenti:

multa fidem promissa leuant, ubi plenius aequo

laudat uenalis qui uult extrudere merces:

res urget me nulla; meo sum pauper in aere:

nemo hoc mangonum faceret tibi; non temere a me

quiuis ferret idem. semel hic cessauit et, ut fit

in scalis latuit metuens pendentis habenae.

des nummos, excepta nihil te si fuga laedit"

ille ferat pretium poenae securus, opinor.

prudens emisti uitiosum; dicta tibi est lex:

insequeris tamen hunc et lite moraris iniqua?

dixi me pigrum proficiscenti tibi, dixi

talibus officiis prope mancum, ne mea saeuus

iurgares ad te quod epistula nulla rediret.

quid tum profeci, mecum facientia iura

si tamen attemptas? quereris super hoc etiam, quod

exspectata tibi non mittam carmina mendax.

Luculli miles collecta uiatica multis

aerumnis, lassus dum noctu stertit, ad assem

perdiderat: post hoc uehemens lupus, et sibi et hosti

iratus pariter, ieiunis dentibus acer,

praesidium regale loco deiecit, ut aiunt,

summe munito et multarum diuite rerum.

clarus ob id factum donis ornatur honestis,

accipit et bis dena super sestertia nummum.

forte sub hoc tempus castellum euertere praetor

nescio quod cupiens hortari coepit eundem

uerbis quae timido quoque possent addere mentem:

"i, bone, quo uirtus tua te uocat, i pede fausto,

grandia laturus meritorum praemia. quid stas?"

post haec ille catus, quantumuis rusticus, "ibit,

ibit eo quo uis qui zonam perdidit" inquit.

Romae nutriri mihi contigit, atque doceri

iratus Grais quantum nocuisset Achilles.

adiecere bonae paulo plus artis Athenae,

scilicet ut uellem curuo dinoscere rectum,

atque inter siluas Academi quaerere uerum.

dura sed emouere loco me tempora grato,

ciuilisque rudem belli tulit aestus in arma

Caesaris Augusti non responsura lacertis.

unde simul primum me dimisere Philippi,

decisis humilem pennis inopemque paterni

et laris et fundi, paupertas impulit audax

ut uersus facerem: sed quod non desit habentem

quae poterunt umquam satis expurgare cicutae,

ni melius dormire putem quam scribere uersus?

singula de nobis anni praedantur euntes;

eripuere iocos, Venerem, conuiuia, ludum;

tendunt extorquere poëmata; quid faciam uis?

denique non omnes eadem mirantur amantque:

carmine tu gaudes, hic delectatur iambis,

ille Bioneis sermonibus et sale nigro.

tres mihi conuiuae prope dissentire uidentur,

poscentes uario multum diuersa palato.

quid dem? quid non dem? renuis tu, quod iubet alter;

quod petis, id sane est inuisum acidumque duobus.

praeter cetera me Romaene poëmata censes

scribere posse inter tot curas totque labores?

hic sponsum uocat, hic auditum scripta relictis

omnibus officiis; cubat hic in colle Quirini,

hic extremo in Auentino, uisendus uterque;

interualla uides humane commoda. uerum

purae sunt plateae, nihil ut meditantibus obstet.

festinat calidus mulis gerulisque redemptor,

torquet nunc lapidem, nunc ingens machina tignum,

tristia robustis luctantur funera plaustris,

hac rabiosa fugit canis, hac lutulenta ruit sus:

i nunc et uersus tecum meditare canoros.

scriptorum chorus omnis amat nemus et fugit urbem

rite cliens Bacchi somno gaudentis et umbra:

tu me inter strepitus nocturnos atque diurnos

uis canere et contracta sequi uestigia uatum?

ingenium sibi quod uacuas desumpsit Athenas,

et studiis annos septem dedit insenuitque

libris et curis, statua taciturnius exit

plerumque et risu populum quatit; hic ego rerum

fluctibus in mediis et tempestatibus urbis

uerba lyrae motura sonum conectere digner?

frater erat Romae consulti rhetor, ut alter

alterius sermone meros audiret honores,

Gracchus ut hic illi, foret huic ut Mucius ille.

qui minus argutos uexat furor iste poëtas?

carmina compono, hic elegos. "mirabile uisu

caelatumque nouem Musis opus!" aspice primum,

quanto cum fastu, quanto molimine circum-

spectemus uacuam Romanis uatibus aedem!

mox etiam, si forte uacas, sequere et procul audi,

quid ferat et quare sibi nectat uterque coronam.

caedimur et totidem plagis consumimus hostem

lento Samnites ad lumina prima duello.

discedo Alcaeus puncto illius; ille meo quis?

quis nisi Callimachus? si plus apposcere uisus,

fit Mimnermus et optiuo cognomine crescit.

multa fero, ut placem genus irritabile uatum,

cum scribo et supplex populi suffragia capto;

idem, finitis studiis et mente recepta,

obturem patulas impune legentibus auris.

ridentur mala qui componunt carmina; uerum

gaudent scribentes et se uenerantur et ultro,

si taceas, laudant quidquid scripsere beati.

at qui legitimum cupiet fecisse poëma,

cum tabulis animum censoris sumet honesti;

audebit, quaecumque parum splendoris habebunt

et sine pondere erunt et honore indigna ferentur,

uerba mouere loco, quamuis inuita recedant

et uersentur adhuc intra penetralia Vestae:

obscurata diu populo bonus eruet atque

proferet in lucem speciosa uocabula rerum,

quae priscis memorata Catonibus atque Cethegis

nunc situs informis premit et deserta uetustas;

asciscet noua, quae genitor produxerit usus:

uehemens et liquidus puroque simillimus amni

fundet opes Latiumque beabit diuite lingua;

luxuriantia compescet, nimis aspera sano

leuabit cultu, uirtute carentia tollet,

ludentis speciem dabit et torquebitur, ut qui

nunc Satyrum, nunc agrestem Cyclopa mouetur.

praetulerim scriptor delirus inersque uideri,

dum mea delectent mala me uel denique fallant,

quam sapere et ringi. fuit haud ignobilis Argis,

qui se credebat miros audire tragoedos,

in uacuo laetus sessor plausorque theatro;

cetera qui uitae seruaret munia recto

more, bonus sane uicinus, amabilis hospes,

comis in uxorem, posset qui ignoscere seruis

et signo laeso non insanire lagoenae,

posset qui rupem et puteum uitare patentem.

hic ubi cognatorum opibus curisque refectus

expulit elleboro morbum bilemque meraco,

et redit ad sese, "pol me occidistis, amici,

non seruastis" ait, "cui sic extorta uoluptas

et demptus per uim mentis gratissimus error."

nimirum sapere est abiectis utile nugis,

et tempestiuum pueris concedere ludum,

ac non uerba sequi fidibus modulanda Latinis,

sed uerae numerosque modosque ediscere uitae.

quocirca mecum loquor haec tacitusque recordor

si tibi nulla sitim finiret copia lymphae,

narrares medicis: quod quanto plura parasti

tanto plura cupis, nulline faterier audes?

si uulnus tibi monstrata radice uel herba

non fieret leuius, fugeres radice uel herba

proficiente nihil curarier. audieras, cui

rem di donarent, illi decedere prauam

stultitiam; et cum sis nihilo sapientior ex quo

plenior es, tamen uteris monitoribus isdem?

at si diuitiae prudentem reddere possent,

si cupidum timidumque minus te, nempe ruberes,

uiueret in terris te si quis auarior uno.

si proprium est quod quis libra mercatus et aerest,

quaedam, si credis consultis, mancipat usus;

qui te pascit ager tuus est, et uilicus Orbi,

cum segetes occat tibi mox frumenta daturas,

te dominum sentit. das nummos, accipis uuam,

pullos, oua, cadum temeti: nempe modo isto

paulatim mercaris agrum, fortasse trecentis

aut etiam supra nummorum milibus emptum.

Quid refert, uiuas numerato nuper an olim?

emptor Aricini quondam Veientis et arui

emptum cenat holus, quamuis aliter putat; emptis

sub noctem gelidam lignis calefactat aënum:

sed uocat usque suum, qua populus assita certis

limitibus uicina refugit iurgia; tamquam

sit proprium quicquam, puncto quod mobilis horae

nunc prece, nunc pretio, nunc ui, nunc morte suprema

permutet dominos et cedat in altera iura.

sic quia perpetuus nulli datur usus, et heres

heredem alterius uelut unda superuenit undam,

quid uici prosunt aut horrea? quidue Calabris

saltibus adiecti Lucani, si metit Orcus

grandia cum paruis, non exorabilis auro?

gemmas, marmor, ebur, Tyrrhena sigilla, tabellas,

argentum, uestis Gaetulo murice tinctas,

sunt qui non habeant, est qui non curat habere.

cur alter fratrum cessare et ludere et ungui

praeferat Herodis palmetis pinguibus, alter

diues et importunus ad umbram lucis ab ortu

siluestrem flammis et ferro mitiget agrum,

scit Genius, natale comes qui temperat astrum,

naturae deus humanae, mortalis in unum

quodque caput, uultu mutabilis, albus et ater.

utar et ex modico quantum res poscet aceruo

tollam, nec metuam quid de me iudicet heres,

quod non plura datis inuenerit: et tamen idem

scire uolam, quantum simplex hilarisque nepoti

discrepet et quantum discordet parcus auaro.

distat enim spargas tua prodigus an neque sumptum

inuitus facias neque plura parare labores,

ac potius, puer ut festis Quinquatribus olim,

exiguo gratoque fruaris tempore raptim.

pauperies immunda domus procul absit: ego, utrum

naue ferar magna an parua, ferar unus et idem.

non agimur tumidis uelis aquilone secundo,

non tamen aduersis aetatem ducimus austris,

uiribus, ingenio, specie, uirtute, loco, re,

extremi primorum, extremis usque priores.

non es auarus: abi. quid? cetera iam simul isto

cum uitio fugere? caret tibi pectus inani

ambitione? caret mortis formidine et ira?

somnia, terrores magicos, miracula, sagas,

nocturnos lemures portentaque Thessala rides?

natalis grate numeras? ignoscis amicis?

lenior et melior fis accedente senecta?

quid te exempta iuuat spinis de pluribus una?

uiuere si recte nescis, decede peritis.

lusisti satis, edisti satis atque bibisti:

tempus abire tibi est, ne potum largius aequo

rideat et pulset lasciua decentius aetas.

ARS POETICA

Humano capiti ceruicem pictor equinam

iungere si uelit, et uarias inducere plumas

undique collatis membris, ut turpiter atrum

desinat in piscem mulier formosa superne,

spectatum admissi risum teneatis, amici?

credite, Pisones, isti tabulae fore librum

persimilem cuius, uelut aegri somnia, uanae

fingentur species, ut nec pes nec caput uni

reddatur formae. "pictoribus atque poëtis

quidlibet audendi semper fuit aequa potestas."

scimus, et hanc ueniam petimusque damusque uicissim;

sed non ut placidis coëant immitia, non ut

serpentes auibus geminentur, tigribus agni.

inceptis grauibus plerumque et magna professis

purpureus, late qui splendeat, unus et alter

assuitur pannus, cum lucus et ara Dianae

et properantis aquae per amoenos ambitus agros

aut flumen Rhenum aut pluuius describitur arcus.

sed nunc non erat his locus. et fortasse cupressum

scis simulare: quid hoc, si fractis enatat exspes

nauibus aere dato qui pingitur? amphora coepit

institui: currente rota cur urceus exit?

denique sit quoduis, simplex dumtaxat et unum.

maxima pars uatum, pater et iuuenes patre digni,

decipimur specie recti: breuis esse laboro,

obscurus fio; sectantem leuia nerui

deficiunt animique; professus grandia turget:

serpit humi tutus nimium timidusque procellae;

qui uariare cupit rem prodigialiter unam,

delphinum siluis appingit, fluctibus aprum.

in uitium ducit culpae fuga, si caret arte.

Aemilium circa ludum faber imus et unguis

exprimet et mollis imitabitur aere capillos,

infelix operis summa, quia ponere totum

nesciet. hunc ego me, si quid componere curem,

non magis esse uelim quam naso uiuere prauo,

spectandum nigris oculis nigroque capillo.

sumite materiam uestris, qui scribitis, aequam

uiribus, et uersate diu, quid ferre recusent,

quid ualeant umeri. cui lecta potenter erit res,

nec facundia deseret hunc nec lucidus ordo.

ordinis haec uirtus erit et uenus, aut ego fallor,

ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici,

pleraque differat et praesens in tempus omittat;

hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor.

in uerbis etiam tenuis cautusque serendis

dixeris egregie notum si callida uerbum

reddiderit iunctura nouum si forte necessest

indiciis monstrare recentibus abdita rerum,

fingere cinctutis non exaudita Cethegis

continget, dabiturque licentia sumpta pudenter;

et noua fictaque nuper habebunt uerba fidem si

Graeco fonte cadent, parce detorta. quid autem

Caecilio Plautoque dabit Romanus ademptum

Vergilio Varioque? ego cur, acquirere pauca

si possum, inuideor, cum lingua Catonis et Enni

sermonem patrium ditauerit et noua rerum

nomina protulerit? licuit semperque licebit

signatum praesente nota producere nomen.

ut siluae foliis pronos mutantur in annos,

prima cadunt: ita uerborum uetus interit aetas,

et iuuenum ritu florent modo nata uigentque.

debemur morti nos nostraque; siue receptus

terra Neptunus classis aquilonibus arcet,

regis opus, sterilisue diu palus aptaque remis

uicinas urbis alit et graue sentit aratrum,

seu cursum mutauit iniquum frugibus amnis

doctus iter melius, mortalia facta peribunt,

nedum sermonum stet honos et gratia uiuax.

multa renascentur quae iam cecidere, cadentque

quae nunc sunt in honore uocabula, si uolet usus,

quem penes arbitrium est et ius et norma loquendi.

res gestae regumque ducumque et tristia bella

quo scribi possent numero, monstrauit Homerus.

uersibus impariter iunctis querimonia primum,

post etiam inclusa est uoti sententia compos:

quis tamen exiguos elegos emiserit auctor,

grammatici certant et adhuc sub iudice lis est.

Archilochum proprio rabies armauit iambo;

hunc socci cepere pedem grandesque cothurni,

alternis aptum sermonibus et popularis

uincentem strepitus et natum rebus agendis.

Musa dedit fidibus diuos puerosque deorum

et pugilem uictorem et equum certamine primum

et iuuenum curas et libera uina referre.

descriptas seruare uices operumque colores

cur ego si nequeo ignoroque poëta salutor?

cur nescire pudens praue quam discere malo?

uersibus exponi tragicis res comica non uult;

indignatur item priuatis ac prope socco

dignis carminibus narrari cena Thyestae.

singula quaeque locum teneant sortita decentem.

interdum tamen et uocem comoedia tollit,

iratusque Chremes tumido delitigat ore;

et tragicus plerumque dolet sermone pedestri

Telephus et Peleus, cum pauper et exsul uterque

proicit ampullas et sesquipedalia uerba,

si curat cor spectantis tetigisse querela.

non satis est pulchra esse poëmata; dulcia sunto,

et quocumque uolent animum auditoris agunto.

ut ridentibus arrident, ita flentibus adsunt

humani uultus: si uis me flere, dolendumst

primum ipsi tibi: tunc tua me infortunia laedent,

Telephe uel Peleu; male si mandata loqueris

aut dormitabo aut ridebo. tristia maestum

uultum uerba decent, iratum plena minarum,

ludentem lasciua, seuerum seria dictu.

format enim natura prius nos intus ad omnem

fortunarum habitum; iuuat aut impellit ad iram

aut ad humum maerore graui deducit et angit;

post effert animi motus interprete lingua.

Si dicentis erunt fortunis absona dicta,

Romani tollent equites peditesque cachinnum.

intererit multum diuusne loquatur an heros,

maturusne senex an adhuc florente iuuenta

feruidus, et matrona potens an sedula nutrix,

mercatorne uagus cultorne uirentis agelli,

Colchus an Assyrius, Thebis nutritus an Argis.

aut famam sequere aut sibi conuenientia finge.

scriptor honoratum si forte reponis Achillem,

impiger, iracundus, inexorabilis, acer,

iura neget sibi nata, nihil non arroget armis.

sit Medea ferox inuictaque, flebilis Ino,

perfidus Ixion, Io uaga, tristis Orestes.

si quid inexpertum scaenae committis et audes

personam formare nouam, seruetur ad imum

qualis ab incepto processerit, et sibi constet.

difficile est proprie communia dicere; tuque

rectius Iliacum carmen deducis in actus,

quam si proferres ignota indictaque primus.

publica materies priuati iuris erit, si

non circa uilem patulumque moraberis orbem,

nec uerbo uerbum curabis reddere fidus

interpres, nec desilies imitator in artum,

unde pedem proferre pudor uetet aut operis lex:

nec sic incipies ut scriptor cyclicus olim:

"fortunam Priami cantabo et nobile bellum."

quid dignum tanto feret hic promissor hiatu?

parturient montes, nascetur ridiculus mus.

quanto rectius hic qui nil molitur inepte:

"dic mihi, Musa, uirum, captae post tempora Troiae

qui mores hominum multorum uidit et urbis."

non fumum ex fulgore, sed ex fumo dare lucem

cogitat, ut speciosa dehinc miracula promat,

Antiphaten Scyllamque et cum Cyclope Charybdin.

nec reditum Diomedis ab interitu Meleagri,

nec gemino bellum Troianum orditur ab ouo:

semper ad euentum festinat et in medias res

non secus ac notas auditorem rapit, et quae

desperat tractata nitescere posse, relinquit,

atque ita mentitur, sic ueris falsa remiscet,

primo ne medium, medio ne discrepet imum.

tu quid ego et populus mecum desideret audi:

si plosoris eges aulaea manentis et usque

sessuri donec cantor "uos plaudite" dicat,

aetatis cuiusque notandi sunt tibi mores,

mobilibusque decor naturis dandus et annis.

reddere qui uoces iam scit puer et pede certo

signat humum, gestit paribus colludere, et iram

colligit ac ponit temere et mutatur in horas.

imberbus iuuenis, tandem custode remoto,

gaudet equis canibusque et aprici gramine campi,

cereus in uitium flecti, monitoribus asper,

utilium tardus prouisor, prodigus aeris,

sublimis cupidusque et amata relinquere pernix.

conuersis studiis aetas animusque uirilis

quaerit opes et amicitias, inseruit honori,

commisisse cauet quod mox mutare laboret.

multa senem circumueniunt incommoda, uel quod

quaerit et inuentis miser abstinet ac timet uti

uel quod res omnis timide gelideque ministrat,

dilator, spe longus, iners, auidusque futuri,

difficilis, querulus, laudator temporis acti

se puero, castigator censorque minorum.

multa ferunt anni uenientes commoda secum,

multa recedentes adimunt. ne forte seniles

mandentur iuueni partes pueroque uiriles,

semper in adiunctis aeuoque morabimur aptis.

aut agitur res in scaenis aut acta refertur.

segnius irritant animos demissa per aurem,

quam quae sunt oculis subiecta fidelibus et quae

ipse sibi tradit spectator: non tamen intus

digna geri promes in scaenam, multaque tolles

ex oculis quae mox narret facundia praesens.

ne pueros coram populo Medea trucidet,

aut humana palam coquat exta nefarius Atreus,

aut in auem Procne uertatur, Cadmus in anguem.

quodcumque ostendis mihi sic, incredulus odi.

neue minor neu sit quinto productior actu

fabula, quae posci uult et spectata reponi.

nec deus intersit, nisi dignus uindice nodus

inciderit; nec quarta loqui persona laboret.

actoris partis chorus officiumque uirile

defendat, neu quid medios intercinat actus

quod non proposito conducat et haereat apte.

ille bonis faueatque et consilietur amice,

et regat iratos et amet peccare timentis;

ille dapes laudet mensae breuis, ille salubrem

iustitiam legesque et apertis otia portis;

ille tegat commissa, deosque precetur et oret,

ut redeat miseris, abeat fortuna superbis.

tibia non ut nunc orichalco uincta tubaeque

aemula, sed tenuis simplexque foramine pauco

aspirare et adesse choris erat utilis atque

nondum spissa nimis complere sedilia flatu;

quo sane populus numerabilis, utpote paruus,

et frugi castusque uerecundusque coibat.

postquam coepit agros extendere uictor et urbes

latior amplecti murus uinoque diurno

placari Genius festis impune diebus,

accessit numerisque modisque licentia maior;

indoctus quid enim saperet liberque laborum

rusticus urbano confusus, turpis honesto?

sic priscae motumque et luxuriem addidit arti

tibicen traxitque uagus per pulpita uestem;

sic etiam fidibus uoces creuere seueris,

et tulit eloquium insolitum facundia praeceps,

utiliumque sagax rerum et diuina futuri

sortilegis non discrepuit sententia Delphis.

carmine qui tragico uilem certauit ob hircum,

mox etiam agrestis Satyros nudauit, et asper

incolumi grauitate iocum temptauit, eo quod

illecebris erat et grata nouitate morandus

spectator, functusque sacris et potus et exlex.

uerum ita risores, ita commendare dicaces

conueniet Satyros, ita uertere seria ludo,

ne quicumque deus, quicumque adhibebitur heros,

regali conspectus in auro nuper et ostro,

migret in obscuras humili sermone tabernas,

aut, dum uitat humum, nubes et inania captet.

effutire leuis indigna Tragoedia uersus,

ut festis matrona moueri iussa diebus,

intererit Satyris paulum pudibunda proteruis.

non ego inornata et dominantia nomina solum

uerbaque, Pisones, Satyrorum scriptor amabo;

nec sic enitar tragico differre colori,

ut nihil intersit Dauusne loquatur et audax

Pythias emuncto lucrata Simone talentum,

an custos famulusque dei Silenus alumni.

ex noto fictum carmen sequar, ut sibi quiuis

speret idem, sudet multum frustraque laboret

ausus idem: tantum series iuncturaque pollet,

tantum de medio sumptis accedit honoris.

siluis deducti caueant, me iudice, Fauni

ne uelut innati triuiis ac paene forenses

aut nimium teneris iuuenentur uersibus umquam,

aut immunda crepent ignominiosaque dicta:

offenduntur enim quibus est equus et pater et res,

nec, si quid fricti ciceris probat et nucis emptor,

aequis accipiunt animis donantue corona.

syllaba longa breui subiecta uocatur iambus,

pes citus; unde etiam trimetris accrescere iussit

nomen iambeis, cum senos redderet ictus

primus ad extremum similis sibi. non ita pridem,

tardior ut paulo grauiorque ueniret ad auris,

spondeos stabilis in iura paterna recepit

commodus et patiens, non ut de sede secunda

cederet aut quarta socialiter. hic et in Acci

nobilibus trimetris apparet rarus, et Enni

in scaenam missos cum magno pondere uersus

aut operae celeris nimium curaque carentis

aut ignoratae premit artis crimine turpi.

non quiuis uidet immodulata poëmata iudex,

et data Romanis uenia est indigna poëtis.

idcircone uager scribamque licenter? an omnis

uisuros peccata putem mea, tutus et intra

spem ueniae cautus? uitaui denique culpam,

non laudem merui. uos exemplaria Graeca

nocturna uersate manu, uersate diurna.

at uestri proaui Plautinos et numeros et

laudauere sales, nimium patienter utrumque,

ne dicam stulte, mirati, si modo ego et uos

scimus inurbanum lepido seponere dicto

legitimumque sonum digitis callemus et aure.

ignotum tragicae genus inuenisse Camenae

dicitur et plaustris uexisse poëmata Thespis,

quae canerent agerentque peruncti faecibus ora.

post hunc personae pallaeque repertor honestae

Aeschylus et modicis instrauit pulpita tignis

et docuit magnumque loqui nitique cothurno.

successit uetus his comoedia, non sine multa

laude; sed in uitium libertas excidit et uim

dignam lege regi; lex est accepta chorusque

turpiter obticuit sublato iure nocendi.

nil intemptatum nostri liquere poëtae,

nec minimum meruere decus uestigia Graeca

ausi deserere et celebrare domestica facta,

uel qui praetextas uel qui docuere togatas.

nec uirtute foret clarisue potentius armis

quam lingua Latium, si non offenderet unum

quemque poëtarum limae labor et mora. uos, o

Pompilius sanguis, carmen reprehendite quod non

multa dies et multa litura coërcuit atque

praesectum decies non castigauit ad unguem.

ingenium misera quia fortunatius arte

credit et excludit sanos Helicone poëtas

Democritus, bona pars non unguis ponere curat,

non barbam, secreta petit loca, balnea uitat.

nanciscetur enim pretium nomenque poëtae,

si tribus Anticyris caput insanabile numquam

tonsori Licino commiserit. o | ego laeuus,

qui purgor bilem sub uerni temporis horam!

non alius faceret meliora poëmata. uerum

nil tanti est. ergo fungar uice cotis, acutum

reddere quae ferrum ualet exsors ipsa secandi;

munus et officium nil scribens ipse docebo,

unde parentur opes, quid alat formetque poëtam,

quid deceat, quid non, quo uirtus, quo ferat error.

scribendi recte sapere est et principium et fons:

rem tibi Socraticae poterunt ostendere chartae,

uerbaque prouisam rem non inuita sequentur.

qui didicit patriae quid debeat et quid amicis,

quo sit amore parens, quo frater amandus et hospes,

quod sit conscripti, quod iudicis officium, quae

partes in bellum missi ducis, ille profecto

reddere personae scit conuenientia cuique.

respicere exemplar uitae morumque iubebo

doctum imitatorem et uiuas hinc ducere uoces.

interdum speciosa locis morataque recte

fabula nullius ueneris, sine pondere et arte,

ualdius oblectat populum meliusque moratur

quam uersus inopes rerum nugaeque canorae.

Grais ingenium, Grais dedit ore rotundo

Musa loqui, praeter laudem nullius auaris.

Romani pueri longis rationibus assem

discunt in partis centum diducere. "dicat

filius Albani: si de quincunce remotast

uncia, quid superat? poteras dixisse." "triens." "eu!

rem poteris seruare tuam. redit uncia, quid fit?"

"semis." an haec animos aerugo et cura peculi

cum semel imbuerit, speramus carmina fingi

posse linenda cedro et leui seruanda cupresso?

aut prodesse uolunt aut delectare poëtae,

aut simul et iucunda et idonea dicere uitae.

quidquid praecipies esto breuis, ut cito dicta

percipiant animi dociles teneantque fideles.

omne superuacuum pleno de pectore manat.

ficta uoluptatis causa sint proxima ueris,

ne quodcumque uelit poscat sibi fabula credi,

neu pransae Lamiae uiuum puerum extrahat aluo.

centuriae seniorum agitant expertia frugis,

celsi praetereunt austera poëmata Ramnes:

omne tulit punctum qui miscuit utile dulci,

lectorem delectando pariterque monendo;

hic meret aera liber Sosiis; hic et mare transit

et longum noto scriptori prorogat aeuum.

sunt delicta tamen quibus ignouisse uelimus;

nam neque chorda sonum reddit quem uult manus et mens,

poscentique grauem persaepe remittit acutum

nec semper feriet quodcumque minabitur arcus.

uerum ubi plura nitent in carmine non ego paucis

offendar maculis, quas aut incuria fudit

aut humana parum cauit natura. quid ergost?

ut scriptor si peccat idem librarius usque,

quamuis est monitus, uenia caret; ut citharoedus

ridetur chorda qui semper oberrat eadem:

sic mihi qui multum cessat fit Choerilus ille,

quem bis terue bonum cum risu miror; et idem

indignor quandoque bonus dormitat Homerus;

uerum operi longo fas est obrepere somnum.

ut pictura poesis: erit quae si propius stes

te capiat magis, et quaedam si longius abstes.

haec amat obscurum, uolet haec sub luce uideri,

iudicis argutum quae non formidat acumen;

haec placuit semel, haec decies repetita placebit.

o maior iuuenum, quamuis et uoce paterna

fingeris ad rectum et per te sapis, hoc tibi dictum

tolle memor, certis medium et tolerabile rebus

recte concedi. consultus iuris et actor

causarum mediocris abest uirtute diserti

Messallae nec scit quantum Cascellius Aulus,

sed tamen in pretio est: mediocribus esse poëtis

non homines, non di, non concessere columnae.

ut gratas inter mensas symphonia discors

et crassum unguentum et Sardo cum melle papauer

offendunt, poterat duci quia cena sine istis,

sic animis natum inuentumque poëma iuuandis,

si paulum summo decessit, uergit ad imum.

ludere qui nescit, campestribus abstinet armis,

indoctusque pilae disciue trochiue quiescit,

ne spissae risum tollant impune coronae:

qui nescit uersus tamen audet fingere. quidni?

liber et ingenuus, praesertim census equestrem

summam nummorum, uitioque remotus ab omni.

tu nihil inuita dices faciesue Minerua:

id tibi iudicium est, ea mens. si quid tamen olim

scripseris, in Maeci descendat iudicis auris

et patris et nostras, nonumque prematur in annum,

membranis intus positis: delere licebit

quod non edideris; nescit uox missa reuerti.

Siluestris homines sacer interpresque deorum

caedibus et uictu foedo deterruit Orpheus,

dictus ob hoc lenire tigris rabidosque leones;

dictus et Amphion, Thebanae conditor urbis,

saxa mouere sono testudinis et prece blanda

ducere quo uellet. fuit haec sapientia quondam,

publica priuatis secernere, sacra profanis,

concubitu prohibere uago, dare iura maritis,

oppida moliri, leges incidere ligno.

sic honor et nomen diuinis uatibus atque

carminibus uenit. post hos insignis Homerus

Tyrtaeusque mares animos in Martia bella

uersibus exacuit: dictae per carmina sortes

et uitae monstrata uia est, et gratia regum

Pieriis temptata modis, ludusque repertus

et longorum operum finis, ne forte pudori

sit tibi Musa lyrae sollers et cantor Apollo.

natura fieret laudabile carmen an arte

quaesitum est: ego nec studium sine diuite uena

nec rude quid prosit uideo ingenium; alterius sic

altera poscit opem res et coniurat amice.

qui studet optatam cursu contingere metam

multa tulit fecitque puer, sudauit et alsit,

abstinuit Venere et uino: qui Pythia cantat

tibicen, didicit prius extimuitque magistrum.

nunc satis est dixisse "ego mira poëmata pango

occupet extremum scabies: mihi turpe relinquist

et, quod non didici, sane nescire fateri."

ut praeco, ad merces turbam qui cogit emendas,

assentatores iubet ad lucrum ire poëta

diues agris, diues positis in faenore nummis.

si uero est unctum qui recte ponere possit

et spondere leui pro paupere et eripere atris

litibus implicitum, mirabor si sciet inter-

noscere mendacem uerumque beatus amicum.

tu seu donaris seu quid donare uoles cui,

nolito ad uersus tibi factos ducere plenum

laetitiae: clamabit enim "pulchre! bene! recte!

pallescet super his. etiam stillabit amicis

ex oculis rorem, saliet, tundet pede terram.

ut qui conducti plorant in funere dicunt

et faciunt prope plura dolentibus ex animo, sic

derisor uero plus laudatore mouetur.

reges dicuntur multis urgere culillis

et torquere mero quem perspexisse laborent,

an sit amicitia dignus: si carmina condes,

numquam te fallent animi sub uulpe latentes.

Quintilio si quid recitares, "corrige sodes

hoc" aiebat "et hoc": melius te posse negares,

bis terque expertum frustra, delere iubebat

et male tornatos incudi reddere uersus.

si defendere delictum quam uertere malles,

nullum ultra uerbum aut operam insumebat inanem,

quin sine riuali teque et tua solus amares.

uir bonus et prudens uersus reprehendet inertis,

culpabit duros, incomptis allinet atrum

trauerso calamo signum, ambitiosa recidet

ornamenta, parum claris lucem dare coget,

arguet ambigue dictum, mutanda notabit,

fiet Aristarchus: nec dicet "cur ego amicum

offendam in nugis?" hae nugae seria ducent

in mala derisum semel exceptumque sinistre.

ut mala quem scabies aut morbus regius urget

aut fanaticus error et iracunda Diana,

uesanum tetigisse timent fugiuntque poëtam

qui sapiunt: agitant pueri incautique sequuntur.

hic, dum sublimis uersus ructatur et errat,

si ueluti merulis intentus decidit auceps

in puteum foueamue, licet "succurrite" longum

clamet "io ciues!" non sit qui tollere curet.

si curet quis opem ferre et demittere funem,

"qui scis an prudens huc se deiecerit atque

seruari nolit?" dicam, Siculique poëtae

narrabo interitum. deus immortalis haberi

dum cupit Empedocles, ardentem frigidus Aetnam

insiluit. sit ius liceatque perire poëtis.

inuitum qui seruat idem facit occidenti.

nec semel hoc fecit nec, si retractus erit iam

fiet homo et ponet famosae mortis amorem.

nec satis apparet cur uersus factitet, utrum

minxerit in patrios cineres, an triste bidental

mouerit incestus: certe furit, ac uelut ursus,

obiectos caueae ualuit si frangere clathros,

indoctum doctumque fugat recitator acerbus,

quem uero arripuit, tenet occiditque legendo,

non missura cutem nisi plena cruoris hirudo.